Muzeum Leśnictwa w Gołuchowie — Gdzie las opowiada swoją historię

Wystarczy przekroczyć bramę stuletniej alei, by poczuć, jak zmienia się powietrze. Zapach żywicy miesza się z wilgocią parkowej ziemi, a pomiędzy koronami grabów i egzotycznych dębów prześwieca sylwetka dawnych budynków folwarcznych. To Gołuchów — niewielka miejscowość w powiecie pleszewskim, w samym sercu Wielkopolski — a zarazem jedno z najważniejszych miejsc w Polsce poświęconych pamięci o lesie i ludziach, którzy go kształtowali.

Muzeum Leśnictwa, działające w ramach Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie, to nie typowa ekspozycja za szkłem. To blisko dwustu hektarów żywego krajobrazu, zabytkowych budowli i opowieści splecionych z historią polskiej puszczy — od pierwszych apeli o ocalenie leśnego dziedzictwa, po współczesne wystawy, w których sztuka spotyka się z ekologią.

Od marzenia do muzeum — droga przez stulecie

Idea stworzenia muzeum leśnictwa w Polsce narodziła się jeszcze w epoce zaborów. To podczas posiedzeń Galicyjskiego Towarzystwa Leśnego — prekursora późniejszego Polskiego Towarzystwa Leśnego — padły pierwsze słowa o potrzebie ocalenia narzędzi, dokumentów i pamięci o polskich lasach. Formalny apel ogłoszono w 1894 roku na Powszechnej Wystawie Krajowej we Lwowie: Polska potrzebuje instytucji, która opowie historię jej puszczy.

Droga od apelu do realizacji okazała się wyjątkowo długa. Dwie wojny światowe, zniszczenia i polityczne zawirowania wielokrotnie przerywały wysiłki. Próby podjęte jeszcze przed drugą wojną światową — między innymi rezolucja XV Zjazdu Polskich Lekarzy i Przyrodników w 1937 roku — nie przetrwały wojennej pożogi. Dopiero w latach sześćdziesiątych XX wieku idea odżyła za sprawą Komisji Historii Leśnictwa Polskiego, a decyzją ministra Romana Gesinga 1 czerwca 1968 roku powołano Muzeum Leśnictwa i Drzewnictwa, z tymczasową siedzibą w krakowskich Przegorzałach.

Przełomem okazała się propozycja władz powiatu pleszewskiego: przenieść zbiory do Gołuchowa, gdzie XIX-wieczny zespół zamkowy i rozległy park-arboretum czekały na nowe życie. W 1975 roku minister podjął ostateczną decyzję, a 350 eksponatów leśnych i ponad dwa tysiące publikacji wyruszyło w podróż z Krakowa do Wielkopolski. Organizacją muzeum kierował wówczas inżynier Wojciech Wilusz, który nadał przedsięwzięciu kształt i tempo.

Pięć budynków, pięć opowieści

Siłą gołuchowskiego muzeum jest to, że każdy budynek niesie inną historię. Oficyna — dawna gorzelnia folwarczna, odrestaurowana jeszcze za czasów Izabeli Działyńskiej w latach 1872–1895 — mieści dwie główne wystawy stałe: „Kulturotwórcza rola lasu", prezentującą malarstwo, grafikę, rzeźbę i ceramikę inspirowane puszczą (z pracami m.in. Bronisława Chromego i Michała Gorstkin-Wywiórskiego), oraz „Dzieje leśnictwa w Polsce", dokumentującą wieki zmagań człowieka z naturą i dla natury.

Powozownia, wzniesiona w 1854 roku, kryje ekspozycję „Spotkanie z lasem" — z unikatowymi „książkami drzewnymi" profesora Carla von Hinterlanga z początku XIX wieku. To osiemnaście woluminów wykonanych z drewna osiemnastu różnych gatunków drzew i krzewów, zawierających liście, pędy, kwiaty, szyszki, owoce i próbki drewna — dzieła na pograniczu nauki i sztuki rzemieślniczej.

Owczarnia z 1849 roku, o powierzchni ponad tysiąca metrów kwadratowych, prezentuje „Technikę leśną" — narzędzia, maszyny do wyrobu węgla drzewnego, smoły i potażu, które świadczą o dawnym przemyśle ukrytym wśród drzew. Dybul, XIX-wieczna stodoła, poświęcony jest ochronie lasu, a odtworzona Chałupa leśniczego przenosi odwiedzających w czasy powojennej codzienności strażników puszczy i dzieje bartnictwa.

Park, żubry i dwieście sześćdziesiąt dwa pomniki przyrody

Muzeum to jednak nie tylko mury. Park-arboretum — zaprojektowany w XIX wieku przez Adama Kubaszewskiego na zlecenie rodziny Działyńskich — liczy dziś około osiemdziesięciu tysięcy drzew, w tym wiele gatunków egzotycznych, i aż 262 drzewa uznane za pomniki przyrody. Spacer tu jest sam w sobie lekcją dendrologii, prowadzącą od potężnych dębów szypułkowych po delikatne japońskie klony.

Osobnym rozdziałem jest Pokazowa Zagroda Zwierząt, założona w kwietniu 1977 roku na ponad dwudziestu hektarach. Powstała w odpowiedzi na rosnącą populację żubrów wymagającą nowych ośrodków hodowlanych. Dziś oprócz żubrów europejskich — symbolu polskiej ochrony przyrody — spotkać tu można daniele, koniki polskie i dziki. To jedno z nielicznych miejsc w kraju, gdzie te majestatyczne zwierzęta można obserwować w warunkach zbliżonych do naturalnych.

Dlaczego Gołuchów ma znaczenie

Muzeum Leśnictwa w Gołuchowie jest jedyną tego typu placówką w Polsce o tak szerokim zakresie: od sztuki po technikę, od historii po ekologię, od żywych zwierząt po XIX-wieczne „książki z drewna". Jego znaczenie wykracza poza edukację przyrodniczą. To miejsce, które dokumentuje kulturową relację Polaków z lasem — relację, która kształtowała gospodarkę, duchowość, literaturę i krajobraz tego kraju od średniowiecza po współczesność.

Rada Naukowa, działająca od 1977 roku pod przewodnictwem profesora Bohdana Kiełczewskiego, czuwała nad merytorycznym kierunkiem rozwoju placówki, dbając by muzealnictwo szło w parze z rzetelną nauką leśną. Ta tradycja trwa — Ośrodek Kultury Leśnej wciąż organizuje wystawy czasowe, warsztaty i wydarzenia edukacyjne, wpisując się w kalendarz kulturalny Wielkopolski.

Odwiedź Gołuchów

Muzeum czynne jest od wtorku do niedzieli, kasy otwarte w godzinach 10:00–15:30. Wstęp do parku-arboretum i Pokazowej Zagrody Zwierząt jest bezpłatny. Zwiedzanie z przewodnikiem dostępne po wcześniejszej rezerwacji telefonicznej. Adres: ul. Działyńskich 2, Gołuchów.

Ten artykuł powstał częściowo dzięki starym fotografiom i nagraniom, które ujrzały światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. Zrodziło to pytanie: ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — i ile z nich łączy się z historią Muzeum Leśnictwa w Gołuchowie? Jeśli posiadasz stare zdjęcia, filmy lub nagrania związane z tym miejscem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc ocalić je dla przyszłych pokoleń.