Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Chełmie — strażnik pamięci pogranicza

Wyobraź sobie korytarz wypełniony zapachem starego papieru — delikatnym, lekko słodkawym, jakby czas sam pozostawił tu swój oddech. Na półkach, ciasno ułożone grzbiety teczek: akty notarialne pisane gęsim piórem, protokoły sądowe z czasów zaborów, księgi hipoteczne pamiętające jeszcze Rzeczpospolitą szlachecką. To nie muzeum — to żywy organizm. Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Chełmie od ponad siedmiu dekad strzeże dokumentalnego dziedzictwa jednego z najbardziej fascynujących regionów Polski — ziemi chełmskiej, gdzie od wieków splatały się kultury polska, ruska i żydowska.

Geneza — archiwum rodzi się w powojennej Polsce

Rok 1952. Polska Rzeczpospolita Ludowa buduje nową strukturę administracyjną, a wraz z nią — sieć archiwów państwowych, które mają objąć opieką dokumenty rozproszone po wojnie. W Chełmie powstaje Powiatowe Archiwum Państwowe, z jurysdykcją obejmującą trzy powiaty: chełmski, hrubieszowski i włodawski. To moment przełomowy — po raz pierwszy w historii miasto nad Uherką otrzymuje własną instytucję archiwalną, odpowiedzialną za gromadzenie, zabezpieczanie i udostępnianie dokumentów całego pogranicza.

Ale historia zbiorów sięga znacznie głębiej niż sam rok założenia. Najstarsze dokumenty przechowywane w chełmskim oddziale pochodzą z XVIII wieku — księgi hipoteczne powiatu hrubieszowskiego datowane na 1725 rok, a akta miast chełmskich pamiętają czasy, gdy nad regionem władali jeszcze zaborcy.

Lata wędrówki i powrotu

Losy chełmskiego archiwum to historia w miniaturze losów całej polskiej administracji. Gdy w 1975 roku reforma Gierka podzieliła Polskę na 49 województw, powstało nowe województwo chełmskie — a paradoksalnie, samo archiwum przeniesiono do Krasnegostawu, przekształcając je w Oddział Terenowy Archiwum Państwowego w Lublinie. Przez piętnaście lat dokumenty chełmskiego pogranicza znajdowały się poza miastem, którego historię opowiadały.

Dopiero przemiany 1989 roku przyniosły zmianę. W 1990 roku archiwum wróciło do Chełma, zajmując nowy budynek biblioteczny przy ulicy Partyzantów 40. Od tego czasu, jako Oddział Archiwum Państwowego w Lublinie, nieprzerwanie służy badaczom, genealogom i wszystkim, którzy szukają śladów przeszłości w dokumentach pogranicza polsko-ukraińskiego.

Co kryją magazyny

Zasób chełmskiego oddziału to prawdziwy skarbiec historii regionalnej. W jego zbiorach znajdują się:

• Akta miast — dokumenty Chełma (1821–1950), Dubienki (1850–1915), Hrubieszowa (1864–1950) i Włodawy (1837–1950), odsłaniające codzienne życie miejskie przez ponad sto lat.
• 46 zespołów akt gmin wiejskich (1833–1954) z powiatów chełmskiego, hrubieszowskiego i włodawskiego — protokoły zebrań, budżety, spisy ludności.
• 15 kolekcji notarialnych z Chełma (1810–1945) oraz akta notariuszy z Hrubieszowa, Parczewa i Włodawy — testamenty, kontrakty, akty kupna-sprzedaży spisane w trzech językach.
• Księgi hipoteczne sięgające 1725 roku — jedne z najstarszych dokumentów w zasobie, obejmujące powiaty chełmski, hrubieszowski, włodawski i włodzimierski.
• Akta sądowe — od sądów gminnych z czasów carskich (1870–1919) przez sądy pokoju (1812–1913) po prokuraturę powojenną.
• Dokumenty oświatowe — w tym akta chełmskiego gimnazjum z 1866 roku, jedne z najcenniejszych świadectw dziejów edukacji na Lubelszczyźnie.
• Akta przemysłowe i partyjne — dokumentacja zakładów przetwórstwa spożywczego, fabryk obuwia (1946–1997) oraz akta Komitetu Wojewódzkiego PZPR (1975–1990).

Znaczenie — dlaczego to archiwum jest wyjątkowe

Chełm to miasto, w którym przez stulecia spotykały się trzy światy — polski, ruski i żydowski. Książę Daniel Romanowicz uczynił je w XIII wieku stolicą swojego księstwa. Królowa Jadwiga w 1387 roku włączyła ziemię chełmską do Korony Polskiej. Przez wieki żyli tu obok siebie katolicy, prawosławni, grekokatolicy i Żydzi, tworząc niezwykłą mozaikę kulturową, która znalazła swoje odbicie właśnie w dokumentach przechowywanych przy ulicy Partyzantów.

Akta notarialne pisane po polsku, rosyjsku i jidysz. Księgi hipoteczne dokumentujące transakcje między społecznościami. Protokoły sądowe odsłaniające konflikty i pojednania pogranicza. To archiwum nie opowiada historii jednego narodu — opowiada historię miejsca, gdzie narody się przenikały.

Dla genealogów szukających korzeni na dawnych Kresach, dla historyków badających stosunki polsko-ukraińskie, dla każdego, kto chce zrozumieć, czym była i jest wschodnia Polska — chełmski oddział jest bramą do źródeł, których nie znajdzie się nigdzie indziej.

Odwiedź archiwum

Archiwum Państwowe w Lublinie Oddział w Chełmie mieści się przy ul. Partyzantów 40, 22-100 Chełm. Czytelnia jest otwarta od poniedziałku do wtorku oraz w czwartek i piątek w godzinach 9:00–15:00, a w środy — do 18:00. Kontakt telefoniczny: (82) 564-28-63, e-mail: chelm@lublin.ap.gov.pl. Zbiory można również przeszukiwać online za pośrednictwem portalu Szukaj w Archiwach (szukajwarchiwach.gov.pl).

Ten artykuł powstał częściowo dzięki starym fotografiom i nagraniom, które ujrzały światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — materiałów związanych z Archiwum Państwowym w Lublinie Oddziałem w Chełmie i z historią ziemi chełmskiej? Jeśli posiadasz stare nośniki — fotografie, filmy, nagrania — związane z tą instytucją lub regionem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc je zachować dla przyszłych pokoleń.