Kujawsko-Dobrzyński Park Etnograficzny w Kłóbce — Perła Kujaw, która ocaliła pamięć wsi

Wiatr niesie zapach świeżo skoszonego siana. Skrzypi koźlak — drewniany wiatrak obraca się leniwie na wzgórzu nad doliną Lubieńki. Gdzieś za stodołą szczeka pies, a z chałupy o podcieniach sączy się dym z pieca. Kto tu wchodzi, ten cofa się o dwa stulecia — do świata kujawskiej i dobrzyńskiej wsi, który mógłby zniknąć bez śladu, gdyby nie garść ludzi, którzy postanowili go ocalić.

Kujawsko-Dobrzyński Park Etnograficzny w Kłóbce, nazywany przez mieszkańców regionu „Perłą Kujaw", to jeden z najmłodszych, a zarazem najbardziej autentycznych skansenów w Polsce. Położony w malowniczej gminie Lubień Kujawski, zaledwie sześć kilometrów od węzła autostrady A1, stanowi oddział Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku.

Jak narodził się pomysł

Historia skansenu w Kłóbce zaczyna się wcześniej, niż mogłoby się wydawać. Już w latach sześćdziesiątych XX wieku etnografowie dostrzegli, że tradycyjna architektura drewniana Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej znika w zastraszającym tempie — rozbierana, przebudowywana, zastępowana murowanymi domami. Pierwsze koncepcje ratunkowe pozostały jednak na papierze. Dopiero w 1979 roku prace nabrały rozpędu: szczegółowy plan muzeum na wolnym powietrzu opracowali Jan Święch i Roman Tubaja z toruńskiego muzeum etnograficznego, a za projekt architektoniczny odpowiadała Maria Waźbińska.

Na lokalizację skansenu trafiono niemal przypadkiem. Urzędnicy przyjechali do Kłóbki, by kupić zabytkowy młyn wodny od jego właścicielki, Janiny Walczak. Na miejscu zastali krajobraz, który sam w sobie był eksponatem — pagórki, lasy, jeziora i dolinę rzeczki Lubieńki. Zdecydowano: to tutaj stanie muzeum.

Osiemnaście budynków, dwa światy

Park rozciąga się po obu stronach doliny Lubieńki na obszarze kilkunastu hektarów. Osiemnaście obiektów architektury ludowej rozmieszczono w dwóch sektorach: Sektor Kujawski z dwiema zagrodami i Sektor Dobrzyński z jedną. Najstarszym budynkiem jest chałupa dobrzyńska z 1760 roku — jej ciemne, niskie wnętrze pachnie drewnem i dymem, a belki stropowe pamiętają czasy, gdy Polska nie istniała jeszcze na mapie Europy.

Obok stoją zagrody przeniesione z okolicznych wsi. Z Zalesia przyjechała zagroda kujawska z chałupą z 1840 roku, stodołą, olejarnią i oborą. Z Wielkiego Pułkowa — karczma, w której niegdyś spotykali się chłopi po niedzielnych nabożeństwach. Z Zadusznika — wiatrak typu koźlak, którego masywna konstrukcja opiera się na jednym drewnianym słupie. Z Brzeźna przewieziono drewniany kościół z końca XVIII wieku, cichy i surowy jak modlitwa, którą odprawiano w jego wnętrzu.

Między zagrodami rozsiane są warsztaty rzemieślnicze: kuźnia, olejarnia, pracownia garncarza. Uzupełniają je studnie, pasieki, ziemianki, a przy drogach — przydrożne kapliczki, które na Kujawach stawiano na każdym rozstaju. Całość tworzy wiarygodną rekonstrukcję wsi, nie scenografię — tu naprawdę można poczuć skalę i rytm dawnego życia.

Dwór, Chopin i Maria

Jednym z najcenniejszych nabytków muzeum jest dwór rodziny Orpiszewskich, wzniesiony po 1845 roku i rozbudowany w latach 1882–1884. Stoi ponad groblą na Lubieńce, otoczony zabytkowym parkiem o powierzchni siedmiu i pół hektara ze ścieżką edukacyjną. Ale to nie architektura przyciąga tu największą uwagę — to historia Marii Orpiszewskiej, jedynej oficjalnej narzeczonej Fryderyka Chopina. W dworze mieści się wystawa poświęcona jej życiu i twórczości artystycznej. Włączenie dworu do skansenu w 2015 roku otworzyło nowy, romantyczny rozdział w opowieści o kłóbeckim parku.

Żywe muzeum

Kłóbka to nie muzeum za szybą. Trzy razy w roku — w ostatnią niedzielę czerwca, pierwszą niedzielę sierpnia i drugą niedzielę września — skansen ożywa w ramach cyklu „Z życia dawnej wsi" oraz „Obyczaje kujawskiej wsi". Piecze się chleb w glinianym piecu, pierze bieliznę na tarze, kosi siano kosami, dymi się w wędzarni, brzęczą pszczoły w pasiece. Zespół folklorystyczny Dzieci Kujaw wykonuje Króla Pasterzy, a tancerze w kujawskich strojach ludowych wirują na ubitej ziemi. To nie rekonstrukcja historyczna — to spotkanie z żywą tradycją, przekazywaną z pokolenia na pokolenie.

Wystawy stałe — „Życie wsi kujawsko-dobrzyńskiej XVIII–XX wieku" oraz „Gospodarka i rolnictwo dawnej wsi" — pokazują codzienność, o której podręczniki milczą: drewniane naczynia, narzędzia rybackie, sprzęt rolniczy, tkaniny. Każdy przedmiot nosi ślady użytkowania. Każdy ma swoją historię.

Znaczenie dla regionu

W krajobrazie polskich skansenów Kłóbka zajmuje szczególne miejsce. Łączy dwa regiony — Kujawy i Ziemię Dobrzyńską — które choć sąsiadują, wykształciły odrębne tradycje budowlane, kulinarne i obrzędowe. Park dokumentuje te różnice z naukową rzetelnością, a jednocześnie opowiada o nich językiem zrozumiałym dla każdego odwiedzającego. Nagroda Ministra Kultury z 1993 roku i prestiżowa Nagroda Sybilla z 2008 roku potwierdzają, że ta misja jest realizowana wzorcowo.

Park cały czas się rozwija — z planami rozbudowy do czterdziestu obiektów. Młyn wodny odbudowany w 2023 roku, z oryginalnym wyposażeniem z lat dwudziestych XX wieku, dowodzi, że Kłóbka nie spoczywa na laurach.

Informacje praktyczne

Skansen jest otwarty od maja do października w godzinach 10:00–18:00, a od listopada do kwietnia w godzinach 10:00–16:00 (poniedziałki nieczynne). W piątki wstęp wolny. W cenę biletu wliczone jest oprowadzanie z przewodnikiem. Parking dla autokarów i samochodów osobowych.

Ten artykuł powstał częściowo z inspiracji starymi fotografiami i nagraniami, które ujrzały światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do refleksji — ile jeszcze takich skarbów leży na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — rzeczy związanych z Kujawsko-Dobrzyńskim Parkiem Etnograficznym w Kłóbce, z ludźmi, którzy budowali te chałupy, mielili ziarno w tym młynie, tańczyli na tych festynach? Jeśli posiadasz stare zdjęcia, filmy lub nagrania związane z tym miejscem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc je zachować dla przyszłych pokoleń.