Kamienica Orsettich w Jarosławiu — gdzie mury pamiętają szlaki jedwabne i jarmarczny gwar

Wystarczy stanąć na jarosławskim Rynku w godzinach przedpołudniowych, kiedy słońce oświetla renesansowe attyki i podcienia, by poczuć oddech minionych stuleci. Spośród okazałych kamienic mieszczańskich jedna przyciąga wzrok szczególnie — masywna, czteroosiowa fasada z trzema arkadami, za którymi kryją się kolebkowe sklepienia i zapach starego drewna. To Kamienica Orsettich, dziś siedziba jednego z najstarszych muzeów regionalnych w Polsce, a niegdyś dom kupca, który z dalekiej Lukki przybył nad San, by handlować jedwabiem, miedzią i włoskim suknem.

Kamienica zrodzona z jarmarcznego złota

Historia budynku zaczyna się w 1570 roku, kiedy kupiec Jan Raczkowski — za pieniądze swojej żony Jadwigi primo voto Głaszkowej — wzniósł przy Rynku 4 ceglany dom handlowy. Jarosław przeżywał wówczas okres wielkiej prosperity. Położony na skrzyżowaniu głównych szlaków handlowych i nad spławnym Sanem, miasto gościło corocznie jedne z największych jarmarków w Europie Środkowej. Największy z nich rozpoczynał się 15 sierpnia i trwał kilka tygodni, ściągając kupców z Włoch, Orientu, krajów niemieckich i Niderlandów. Kamienica Raczkowskiego była typowym domem kupieckim tamtych czasów — z przejazdową sienią umożliwiającą rozładunek towarów, piwnicami do składowania i sklepami na parterze.

W 1585 roku budynek przejął aptekarz Stanisław Smiszowic, który wynajmował go kupcom podczas jarmarków. Prawdziwa metamorfoza nastąpiła jednak dopiero pół wieku później, gdy oko na kamienicę rzucił pewien Włoch z ambicjami.

Wilhelm Orsetti — Włoch, który odmienił jarosławski Rynek

Wilhelm Orsetti przybył do Polski z toskańskiej Lukki. Osiadł najpierw w Krakowie, gdzie prowadził interesy jako kupiec i bankier, handlując jedwabiem, włoskim suknem, miedzią i wyrobami metalowymi. Jego kontrahenci rozciągali się od Lwowa po Gdańsk, od Warszawy po Poznań i Lublin. Gdy około 1633 roku nabył kamienicę przy jarosławskim Rynku, ówczesna właścicielka miasta — księżna Anna Ostrogska — zachęcała go do rozbudowy „dla ozdoby i pożytku miasta".

Orsetti potraktował to zadanie z rozmachem. Do 1646 roku dobudował piętro, otoczył dach okazałą renesansową attyką, dodał charakterystyczne podcienia i — co najważniejsze — zlecił pokrycie ścian Wielkiej Izby polichromią. To właśnie ta komnata stała się sercem kamienicy i pozostaje nim do dziś.

Wielka Izba i wnętrza, które zatrzymały czas

Wielka Izba to najważniejsze pomieszczenie kamienicy. Zachowała się tu XVII-wieczna posadzka z cegły szkliwionej, tak zwanego olstychu — jedyna oryginalna barokowa posadzka w całym Jarosławiu. Nad głową rozpościera się zabytkowy strop z modrzewiowych belek, a na ścianach widnieją fragmenty polichromii z drugiej połowy XVII wieku. Umeblowanie obejmuje włoskie meble renesansowe, gdańskie szafy, gotycką rzeźbę Madonny oraz XVII-wieczne malowidła włoskie i flamandzkie.

Na wyższych kondygnacjach muzeum odtwarza stylizowane wnętrza mieszczańskie od XVII do początku XX wieku — od biedermeirowskiego salonu, przez eklektyczną jadalnię, po secesyjny gabinet. Każde z tych pomieszczeń opowiada o aspiracjach jarosławskiego mieszczaństwa, które naśladowało szlachecką estetykę, sprowadzając dzieła rzemiosła najwyższej próby. Na uwagę zasługuje także renesansowy portal z elementami ormiańskimi, przeniesiony z ulicy Grodzkiej — świadectwo wielokulturowego charakteru dawnego Jarosławia.

Muzeum — sto lat stróżowania pamięci

Zanim kamienica stała się muzeum, idea gromadzenia pamiątek Jarosławia kiełkowała latami. W 1902 roku urzędnik miejski Felicjan Tadeusz Papara zaczął zbierać dokumenty i artefakty dotyczące historii miasta. Oficjalne otwarcie Muzeum Miejskiego nastąpiło 13 grudnia 1925 roku, a pierwszym dyrektorem został Jan Harlender, sekretarz magistratu. Początkowo zbiory mieściły się na piętrze ratusza. W 1938 roku przeniesiono je do Kamienicy Attavantich przy Rynku 5.

Lata wojny mogły zniszczyć dorobek pokoleń. Stało się inaczej dzięki Kazimierzowi Gottfriedowi, który jako opiekun zbiorów przeprowadził je przez okupację. Po wyzwoleniu w 1944 roku Kamienicę Orsettich przekazano muzeum. Remonty trwały — najpierw piętra i oficyn (od 1945), potem parteru (1955), wreszcie rozległe prace zabezpieczające podziemia w latach 60. W 1946 roku muzeum otworzyło drzwi dla zwiedzających i od tamtej pory nieprzerwanie pełni swoją misję.

Zbiory — od epoki lodowcowej po secesję

Dzisiejsze kolekcje muzeum obejmują jedenaście działów: archeologię, paleontologię, archiwalia, etnografię, fotografię, meble, militaria, numizmatykę, rzemiosło artystyczne, sztukę i zbiory biblioteczne. Wystawa stała „Na pograniczu… Najstarsze dzieje Ziemi Jarosławskiej", otwarta w czerwcu 2024 roku, prowadzi zwiedzających od późnego paleolitu (ok. 20–15 tysięcy lat temu) po schyłek średniowiecza. W dolnej sieni i dawnym sklepie eksponowane są portrety właścicieli miasta, miecze, kajdany katowskie, wyroby lokalnego rzemiosła oraz widoki dawnego Jarosławia.

Wśród najcenniejszych obiektów w historii muzeum znajdowała się Ikona Matki Boskiej Jarosławskiej, zwana „Bramą Miłosierdzia", słynąca z cudownych właściwości. W latach 90. wróciła jako depozyt stały do kościoła Przemienienia Pańskiego, ale jej obecność w zbiorach przez dekady podkreślała rangę instytucji.

Muzeum prowadzi także oddział — Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, mieszczące się w dawnym pałacu Morskich i Dzieduszyckich.

Znaczenie — więcej niż muzeum regionalne

Kamienica Orsettich to nie tylko siedziba zbiorów — to sama w sobie eksponat najwyższej klasy. Uznawana za jedną z najpiękniejszych późnorenesansowych kamienic mieszczańskich w Polsce, upamiętnia epokę, w której Jarosław był jednym z najważniejszych ośrodków handlu w Rzeczypospolitej. Budynek trafił na jedną z 32 okolicznościowych monet dwuzłotowych, upamiętniających miasta znaczące dla polskiej historii. Przez sto lat istnienia muzeum — od pierwszych zbieraczy po dzisiejszy zespół pod kierownictwem dyrektora Konrada Sawińskiego — instytucja chroni pamięć o wielokulturowym, kupieckim dziedzictwie miasta nad Sanem.

Odwiedź Kamienicę Orsettich

Muzeum mieści się pod adresem Rynek 4, 37-500 Jarosław, w samym sercu staromiejskiej zabudowy. Aktualne godziny otwarcia i informacje o wystawach czasowych można znaleźć na stronie muzeum-jaroslaw.pl.

Ten artykuł powstał częściowo dzięki starym fotografiom i nagraniom, które ujrzały światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do zastanowienia — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w głębi starych szaf — materiałów związanych z Kamienicą Orsettich i historią Jarosławia? Jeśli posiadasz stare zdjęcia, filmy lub nagrania powiązane z tym miejscem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc je ocalić dla przyszłych pokoleń.