Kopalnia Soli Wieliczka — siedem wieków wyrytych w soli

Schodzisz po wąskich, drewnianych stopniach. Powietrze gęstnieje — wilgotne, nasycone solą, chłodne jak piwnica zamku, którego nigdy nie zbudowano na powierzchni, lecz wydrążono w głębi ziemi. Ściany lśnią w świetle lamp: nie marmur, nie granit — sól kamienna, mieniąca się odcieniami szarości, zieleni i bursztynu. Jesteś sto metrów pod Wieliczką, w jednym z najstarszych czynnych kompleksów górniczych na świecie. Tutaj od ponad siedmiu stuleci ludzie schodzili pod ziemię — nie po złoto, nie po diamenty, lecz po „białe złoto", które karmiło królestwa i budowało fortuny.

Od solanki do soli kamiennej

Historia solna tego miejsca sięga znacznie głębiej niż średniowiecze. Już około 3500 lat p.n.e. — w środkowym neolicie — w pobliskiej Baryczy warzelnie przerabiały słone źródła powierzchniowe na sól konsumpcyjną. Przez tysiąclecia to solanka, nie skała, była źródłem bogactwa. Wieliczka pojawia się w dokumentach po raz pierwszy w latach 1124–1125, gdy legat papieski Idzi odnotowuje osadę pod nazwą Magnum Sal — Wielka Sól.

Przełom nastąpił w latach 80. XIII wieku, gdy rozpoczęto budowę szybu Goryszowskiego — pierwszego szybu kopalnianego do eksploatacji soli kamiennej na skalę przemysłową. To wydarzenie zmieniło wszystko. W 1290 roku Wieliczka otrzymała prawa miejskie, a pod koniec stulecia ukształtowały się żupy krakowskie — przedsiębiorstwo obejmujące kopalnie w Wieliczce i Bochni, które przez blisko pięć wieków stanowiło jeden z filarów polskiej gospodarki.

Królewska machina skarbowa

Trudno dziś wyobrazić sobie, czym sól była w średniowieczu — towarem równie strategicznym jak dziś ropa naftowa. Za panowania Kazimierza Wielkiego dochody z żup krakowskich stanowiły około jednej trzeciej wpływów do królewskiego skarbu. Król nie był obojętny wobec tych, którzy to bogactwo wydobywali: w 1363 roku ufundował przy kopalni szpital dla górników — jeden z najstarszych zakładowych ośrodków medycznych w Europie.

W szczytowym okresie — XVI i pierwsza połowa XVII wieku — w kopalni pracowało około dwóch tysięcy ludzi, wydobywając ponad 30 000 ton soli rocznie. Osiem szybów prowadziło w głąb ziemi, a wśród nich szyb Daniłowicza, który do dziś służy turystyce. Rozróżniano trzy gatunki soli: zieloną, siwą i najcenniejszą — przejrzystą „szybikową", cenioną na królewskich stołach.

Podziemna katedra i inne cuda

To, co odróżnia Wieliczkę od każdej innej kopalni na świecie, to fakt, że górnicy nie tylko wydobywali sól — oni ją rzeźbili. Przez wieki powstawały podziemne kaplice, ołtarze, figury świętych i całe sceny biblijne wycinane w solnych ścianach.

Kaplica Świętej Kingi, położona 101 metrów pod powierzchnią, jest koronnym klejnotem kopalni. Ma 54 metry długości, 18 szerokości i 12 wysokości — to rozmiary sporych rozmiarów kościoła parafialnego, tyle że wydrążonego w czystej soli. Podłoga wycięta z jednego bloku solnego, żyrandole z kryształów soli, na ścianach płaskorzeźby przedstawiające „Ostatnią Wieczerzę" i „Ucieczkę do Egiptu", a przy ołtarzu głównym — dzieło górnika-artysty Józefa Markowskiego. W 1999 roku dodano tu solny pomnik Jana Pawła II. Akustyka kaplicy jest tak doskonała, że regularnie odbywają się w niej koncerty.

Ale Kaplica Kingi to nie jedyny podziemny sakralny skarb. Barokowa Kaplica Świętego Antoniego z 1698 roku, Kaplica Świętego Krzyża, Kaplica Świętego Jana — kopalnia kryje cały podziemny panteon. Do tego dochodzą solne rzeźby Mikołaja Kopernika, Kazimierza Wielkiego, Józefa Piłsudskiego i wielu innych — galeria narodowej pamięci wyrzeźbiona w minerale.

Labirynt, który żyje

Kopalnia rozciąga się na dziewięciu poziomach, sięgając 327 metrów w głąb ziemi. Ponad 240 kilometrów korytarzy, 2350 komór, 7,5 miliona metrów sześciennych przestrzeni — to podziemne miasto, którego budowa trwała siedem wieków. Trasa turystyczna prowadzi przez około 3 kilometry i 800 schodów, odsłaniając 20 komór na głębokości od 64 do 135 metrów.

Muzeum Żup Krakowskich, ulokowane na trzecim poziomie (135 m pod ziemią), mieści w czternastu komorach zbiory dokumentujące historię wydobycia od XIII wieku: narzędzia górnicze, urządzenia transportowe — w tym słynne kieraty konne — dokumenty historyczne, okazy geologiczne i formacje kryształowe. Podziemny rezerwat przyrody Groty Kryształowe chroni wyjątkowo duże kryształy halitu, z których część trafiła nawet do Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu.

Od 2014 roku na powierzchni działa tężnia solankowa, a pod ziemią — centrum rehabilitacyjne w Komorze Wessla, gdzie solne powietrze leczy choroby układu oddechowego. Kopalnia nie tylko zachowuje przeszłość — ona nadal służy żywym.

Dziedzictwo, które przyciąga miliony

Wpis na pierwszą w historii Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1978 roku — obok jedenastu innych miejsc, wśród nich pobliskiego Krakowa — był tylko początkiem. W 1994 roku kopalnia otrzymała tytuł Pomnika Historii RP. W 2007 roku Polacy wybrali ją największym cudem Polski w plebiscycie dziennika „Rzeczpospolita". A we wrześniu 2023 roku kopalnię odwiedził pięćdziesięciomilionowy turysta. Rocznie przyciąga ona blisko 1,5 miliona gości z całego świata — to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc w Polsce.

Od 2012 roku, oprócz klasycznej Trasy Turystycznej, działa Trasa Górnicza — dająca zwiedzającym szansę wcielić się w dawnych górników, z kaskami na głowach i kilofami w dłoniach, przemierzając mniej uczęszczane korytarze kopalni.

Sól pamięci

Kopalnia Soli Wieliczka to nie muzeum w tradycyjnym sensie. To żywy organizm — 700 lat ludzkiego trudu, wiary i kunsztu wyrytych w solnej skale, wciąż oddychający solankowym powietrzem pod ziemią Małopolski. Każda komora to rozdział historii, każda rzeźba — modlitwa górnika, który wiedział, że może nie wrócić na powierzchnię.

Ten artykuł powstał częściowo z inspiracji starymi fotografiami i nagraniami, które wyszły na światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do pytania: ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — związanych z Kopalnią Soli Wieliczka? Jeśli ktokolwiek posiada stare zdjęcia, filmy czy nagrania powiązane z tym miejscem, serwisy takie jak EachMoment mogą pomóc je zachować dla przyszłych pokoleń.