Pałac, w którym żyje muzyka — historia Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina

Kiedy wchodzisz po kamiennych schodach Pałacu Ostrogskich, słyszysz ciszę, która ma ciężar. To nie jest zwykła muzealny bezruch — to cisza pomiędzy nutami. Za grubymi murami barokowej rezydencji przy ulicy Okólnik 1 w Warszawie przechowywane są rękopisy, które pamiętają dotyk palców Fryderyka Chopina. Listy pisane jego piórem. Fortepian, na którym zagrał po raz ostatni. To miejsce nie jest pomnikiem przeszłości — jest żywym organizmem, który od niemal stu lat oddycha muzyką największego polskiego kompozytora.

Narodziny misji

Wszystko zaczęło się w 1899 roku, kiedy w ramach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego powstała Sekcja im. Fryderyka Chopina — pierwszy formalny wysiłek, aby chronić dziedzictwo kompozytora w sposób zorganizowany. Ale prawdziwy przełom nadszedł trzydzieści pięć lat później. W 1934 roku trzydziestu dwóch wybitnych przedstawicieli polskiej kultury i polityki — wśród nich kompozytor Karol Szymanowski, minister Józef Beck i dyplomata August Zaleski — powołało do życia Instytut Fryderyka Chopina. Ich ambicja wykraczała daleko poza zwykłe upamiętnienie. Chcieli ocalić każdy ślad, który Chopin pozostawił na papierze, w dźwięku i w pamięci ludzkiej.

Już od 1935 roku Instytut zaczął gromadzić autografy, książki, nuty, nagrania fonograficzne i fotografie. W pierwszym roku pozyskano trzynaście bezcennych rękopisów, w tym kompletny autograf Tria g-moll oraz osobiste listy Chopina z lat 1824–1835. Wydawano periodyk Chopin. Budowano fundamenty tego, co z czasem stanie się największą kolekcją chopinowską na świecie.

Przez ogień i odbudowę

Historia Instytutu to historia Polski w miniaturze. Zaledwie pięć lat po założeniu wybuchła II wojna światowa. Zbiory trzeba było chronić, ukrywać, ratować. Kiedy w 1945 roku Instytut wznowił działalność — początkowo w skromnej siedzibie przy ulicy Zgoda — był to gest wiary w to, że kultura przetrwa każdy kataklizm. W 1950 roku organizacja przyjęła nazwę Towarzystwo im. Fryderyka Chopina i rozpoczęła monumentalne przedsięwzięcie wydawnicze: między 1949 a 1961 rokiem ukazały się Dzieła Wszystkie Chopina pod redakcją Ignacego Jana Paderewskiego, Józefa Turczyńskiego i Ludwika Bronarskyego — edycja, która na dekady stała się światowym standardem wykonawczym.

W 1953 roku kolekcja znalazła swoją stałą siedzibę w Pałacu Ostrogskich — XVII-wiecznej rezydencji na skarpie wiślanej, która sama w sobie jest arcydziełem architektury. Rok później, w 1954 roku, oficjalnie otwarto Muzeum Fryderyka Chopina.

Skarby za szkłem i w dźwięku

To, co przechowuje Instytut, zapiera dech. W salach muzeum można zobaczyć ostatni fortepian Chopina — instrument, którego klawisze pamięta dotyk kompozytora z ostatnich tygodni życia w Paryżu. Jest tu zegarek kieszonkowy, który dziewięcioletni Fryderyk otrzymał 3 stycznia 1820 roku od słynnej śpiewaczki Angeliki Catalani, zachwycony jego talentem. Są listy — intymne, pełne tęsknoty za Polską, pisane z emigracji do rodziny i przyjaciół. Są autografy kompozycji, w których widać skreślenia, poprawki, chwile wahania i olśnienia — cały proces twórczy uchwycony w atramencie na papierze.

Ale kolekcja to nie tylko przedmioty za szkłem. Towarzystwo im. Chopina zbudowało również jedną z najbogatszych fonotek chopinowskich na świecie, założyło trzy międzynarodowe organizacje — Międzynarodową Federację Towarzystw Chopinowskich (1985), Międzynarodową Fundację im. Chopina (1988) i Alliance Internationale (1995) — tworząc globalną sieć ochrony chopinowskiego dziedzictwa.

Nowy rozdział — instytucja państwowa

3 lutego 2001 roku polski Sejm uchwalił ustawę o ochronie dziedzictwa Fryderyka Chopina, powołując Narodowy Instytut Fryderyka Chopina (NIFC). Od 2005 roku to właśnie NIFC zarządza muzeum, organizuje legendarny Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina — rozgrywany w Warszawie nieprzerwanie od 1927 roku — oraz festiwal „Chopin i jego Europa", łączący muzykę dawną z nowoczesną interpretacją. W 2018 roku NIFC zainaugurował Międzynarodowy Konkurs Chopinowski na Instrumentach Historycznych — wydarzenie, które pozwala usłyszeć Chopina na fortepianach z jego epoki, tak jak sam kompozytor go słyszał.

Wielka modernizacja muzeum, ukończona 1 marca 2010 roku — dokładnie w dwusetną rocznicę urodzin Chopina — przemieniła Pałac Ostrogskich w jedno z najnowocześniejszych muzeów biograficznych w Europie. Pięć kondygnacji wystawienniczych, piętnaście sal, projekt wyłoniony w międzynarodowym konkursie spośród trzydziestu dwóch pracowni architektonicznych. To miejsce, w którym technologia nie zagłusza emocji, lecz im służy.

Żywe dziedzictwo

Narodowy Instytut Fryderyka Chopina to dziś znacznie więcej niż muzeum. To centrum badawcze prowadzące pełną edycję faksymilową dzieł Chopina z autografów. To program „Młode Talenty" wspierający polskich pianistów. To strażnik, który czuwa nad komercyjnym wykorzystaniem imienia kompozytora. I przede wszystkim — to instytucja, która sprawia, że Chopin nie jest zamkniętym rozdziałem w podręczniku historii muzyki, lecz żywą obecnością w kulturze XXI wieku.

Muzeum Fryderyka Chopina w Pałacu Ostrogskich (ul. Okólnik 1, Warszawa) jest otwarte dla zwiedzających przez cały rok. Dojazd metrem M2 — stacja Nowy Świat-Uniwersytet. Rezerwacja biletów online jest zalecana, szczególnie w sezonie letnim i w okolicach rocznic chopinowskich.

Ten artykuł powstał częściowo pod wpływem starych fotografii i nagrań, które wyszły na światło dzienne, gdy ktoś przyniósł swoje rodzinne pamiątki do digitalizacji. To skłoniło nas do zastanowienia — ile jeszcze takich skarbów kryje się na strychach, w pudełkach po butach, w starych szafach — rzeczy związanych z Chopinem, z jego epoką, z polską historią muzyki. Jeśli posiadasz stare media powiązane z tym dziedzictwem, firmy takie jak EachMoment mogą pomóc je zachować dla przyszłych pokoleń.