Bazylika Najświętszej Maryi Panny Świętogórskiej: Wenecka Perła na Wielkopolskiej Ziemi

Wśród łagodnych wzniesień i bezkresnych pól Wielkopolski, niedaleko urokliwego miasta Gostyń, wyłania się nagle pejzaż o sile tak nieoczekiwanej, że przez moment można odnieść wrażenie fizycznego przeniesienia się w czasie aż do słonecznej Italii. Nad horyzontem, dominując nad całą okolicą, góruje monumentalna, miedziana kopuła. To Święta Góra – miejsce, gdzie od stuleci bije duchowe serce regionu, a niesamowity architektoniczny rozmach zuchwale rywalizuje z mistyczną aurą dawnych cudów. Zbliżając się powoli do Bazyliki Najświętszej Maryi Panny Świętogórskiej, czujemy pod stopami chrzęst jasnego żwiru i powiew wiatru niosący zapach wiekowych murów oraz otaczających je starych dębów. Tutaj zawiła historia splotła się z żarliwą wiarą w sposób nierozerwalny, pozostawiając dziedzictwo, które do dziś nieodmiennie zapiera dech w piersiach.

Historia tego wyjątkowego sanktuarium, powszechnie znanego również jako Sanktuarium Matki Bożej Róży Duchownej, jest równie wielowarstwowa i fascynująca co jego majestatyczna bryła. Zanim jednak w niebo strzeliła barokowa kopuła, Święta Góra była miejscem głęboko naznaczonym mistycznym sacrum. Przypuszcza się powszechnie, że wzniesienie to mogło stanowić pulsujący ośrodek kultu jeszcze w mrocznych czasach przedchrześcijańskich. Kiedy jednak na te ziemie dotarli mnisi z pobliskiego opactwa benedyktynów w Lubiniu, miejsce to zostało uświęcone i oddane pod opiekę Maryi. Stare zapiski wskazują, że już w XV wieku na szczycie wzniesienia stała skromna, pachnąca żywicą drewniana kaplica, skrywająca w swym półmroku gotycką Pietę oraz krucyfiks z postacią Chrystusa. To właśnie tam, w surowych, ciemnych ścianach, zaczęły dziać się rzeczy niewytłumaczalne. Pełne niedowierzania szepty o cudownych, natychmiastowych uzdrowieniach niosły się daleko poza granice regionu, przyciągając szerokie rzesze wyczerpanych wędrowców szukających ostatecznego pocieszenia i ratunku dla ciał oraz dusz.

Prawdziwy złoty wiek i architektoniczny renesans Świętej Góry rozpoczął się od aktu niezmierzonej miłości w 1668 roku. Adam Konarzewski, zamożny i szanowany miejscowy szlachcic, w pełni przypisując swoje niewytłumaczalne medycznie uzdrowienie z nieuleczalnej choroby bezpośredniemu wstawiennictwu Matki Bożej, sprowadził z dalekich, skąpanych w słońcu Włoch ojców z Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri. To oni, z nieopisanym zaangażowaniem, stali się wyłącznymi stróżami tego wzniesienia. Niestety, Adam przedwcześnie zmarł. Jednakże, jego wspaniałą misję podjęła i kontynuowała nieutulona w bólu żona, Zofia z Opalińskich Konarzewska. Jej niezwykle wysublimowany, arystokratyczny gust ukształtował docelowy rozmach sanktuarium. Po odbyciu głęboko inspirującej podróży do Italii wdowa podjęła decyzję w skali ówczesnej Rzeczypospolitej absolutnie bezprecedensową: porzuciła skromne plany i zażyczyła sobie stworzenia wiernej, monumentalnej repliki weneckiej bazyliki Santa Maria della Salute.

Aby tchnąć życie w ten śmiały, architektoniczny sen, zatrudniono wybitnego artystę – samego twórcę weneckiego oryginału, włoskiego architekta Baldassare Longhenę. W sercu prowincjonalnej dawnej Polski wyrosła budowla do dziś zapierająca dech swoim nieskazitelnym proporcjom i blichtrowi. Wzniesiona na planie idealnego ośmioboku wspaniała świątynia, która wykańczana była aż do 1698 roku, zwieńczona jest imponującą kopułą. Jej imponująca średnica wynosi równo 17 metrów, a szczytowa, zdobiona latarnia sięga zawrotnej wysokości 50 metrów. To po dziś dzień absolutnie największa konstrukcja tego typu w granicach całego kraju. Wnętrze weneckiej bazyliki, nad którym wytężone, mrowie prace sztukatorów i rzeźbiarzy trwały aż do mroźnej połowy XVIII wieku, to nieskrępowany, olśniewający triumf europejskiego baroku. Niezwykłe, iluzjonistyczne polichromie pędzla genialnego Jerzego Wilhelma Neunhertza pokrywające sklepienie sprawiają, że niebo w cudowny sposób wydaje się otwierać bezpośrednio nad modlącymi się w mroku wiernymi.

Jednak absolutnie najważniejszym, bezcennym sercem tego zapierającego dech w piersiach arcydzieła, niezwykłym skarbem strzeżonym pieczołowicie przez zimne mury bazyliki, pozostaje łaskami słynący wizerunek Matki Bożej z Dzieciątkiem – pieszczotliwie zwanej Świętogórską Różą Duchowną. Namalowany około 1540 roku ręką wybitnego, lecz pozostającego całkowicie w cieniu anonimowego wielkopolskiego mistrza, obraz ukazuje Madonnę, która dumnie, a zarazem ze zniewalającą delikatnością dzierży w dłoni śnieżnobiałą różę. Niezwykle uważne oko badacza dostrzeże jednak w tle jeszcze jeden, fascynujący detal: malutką, wręcz mikroskopijną panoramę XVI-wiecznego miasta Gostynia. To powoduje, że ów obraz to nie tylko magnetyzujący obiekt mistycznego kultu, ale równocześnie wybitne arcydzieło sztuki klasycznej i bezcenne historyczne okno szeroko otwarte na zachwycającą, dawną architekturę całego regionu.

Sanktuarium Świętogórskie w podgostyńskim Głogówku to także heroiczna, momentami niesamowicie trudna opowieść o próbach przetrwania. W czarnym roku 1876, podczas trwającego z pełną bezwzględnością pruskiego Kulturkampfu, ojcowie filipini zostali przymusowo wypędzeni za bramy sanktuarium, a ogromny klasztor i kościół opieczętowano i zamknięto na cztery długie dekady. Mimo to duchowy płomień Świętej Góry absolutnie nie zgasł, a głęboko w ukryciu nieprzerwanie i niezłomnie pielęgnowano wielkopolską wiarę w zmartwychwstanie Polski. Powrót ukochanych zakonników do wreszcie odrodzonej ojczyzny w 1919 roku przyjęto z niewyobrażalnym entuzjazmem. Kolejne, kto wie czy nie największe, śmiertelne zagrożenie nadeszło niespodziewanie w najczarniejszych latach II wojny światowej. Szukający infrastruktury okupant natychmiast zamienił wspaniałe, zabytkowe budynki sakralne na potężne wojskowe i administracyjne zaplecze Wehrmachtu. Aby za wszelką cenę uchronić cudowny wizerunek Maryi przed zniszczeniem pożarem, rabunkiem lub bezpośrednią konfiskatą, bezbronni zakonnicy zdobyli się na niewiarygodny akt największej odwagi. Ciemną nocą potajemnie, łamiąc obostrzenia, wyjęli oryginalne płótno z masywnych ram i zamurowali je własnymi rękami w wilgotnych, ciemnych podziemiach starego klasztoru. Dla absolutnej niepoznaki w zdobionym ołtarzu pozostawiono zawieszoną, starannie wykonaną kopię. To właśnie to niezłomne bohaterstwo dosłownie ocaliło przed obcymi rękami najcenniejszą świętość całego regionu.

Dzisiaj to na wskroś unikalne miejsce wciąż intensywnie tętni życiem, z którego garściami czerpie kultura całej Polski. Tradycja muzyczna, u podstaw której przed wiekami twardo stanęli ojcowie filipini, do dziś uroczyście rozbrzmiewa w rzeźbionych starym woskiem murach z wielką, niezłomną i imponującą mocą. W przepastnych, ukrytych na zapleczu archiwach klasztornych niestrudzeni badacze wciąż i na nowo odnajdują bezcenne rękopisy muzyczne starych, zapomnianych polskich kompozytorów. Każdego roku odbywa się tu unikalny i niezwykle prestiżowy Festiwal Muzyki Oratoryjnej „Musica Sacromontana”. Na tę elitarną imprezę zjeżdżają cenieni wirtuozi i potężne chóry z całego niemal świata, by z wielkim pietyzmem wydobywać z wielowiekowego mroku te uśpione arcydzieła, ożywiając na nowo zapisaną gęsim piórem na pożółkłym pergaminie muzykę. Rezonuje ona pod gargantuiczną, osiemnastowieczną kopułą bazyliki równie szlachetnie i potężnie, co na najlepszych, światowych salach koncertowych w Europie.

Kiedy w ciszy zachodzącego słońca zostawiamy za plecami obronne mury Świętej Góry, a ciemniejący powoli zarys weneckiej kopuły chowa się ostatecznie w mroku horyzontu, w naszej głębokiej pamięci na bardzo długo uwięziony zostaje absolutny i powalający na kolana majestat tego starożytnego wzniesienia. Wyczuwalny pod palcami jest głęboki, uspokajający nerwy zapach starego, konserwowanego woskiem drewna w zakonnych stallach, doceniamy orzeźwiający chłód precyzyjnej, marmurowej posadzki oraz niezwykle łagodne, pełne troskliwej miłości spojrzenie z ponadczasowego obrazu. Dziedzictwo wspaniałej Świętogórskiej Perły to opowieść z krwi i kości, niosąca o potędze, niewytłumaczalnej ludzkiej wierze, a także woli cichej walki stuleci pokoleń tych rzemieślników, którzy przez wiatr, deszcze i wielkie wojny uparcie dbali o całkowite ocalenie materialnych śladów naszej, wspólnej narodowej przeszłości. Zresztą, ten porywający artykuł po wielkiej części został zainspirowany zjawiskowo starymi, nieco już zapomnianymi analogowymi fotografiami i historycznymi nagraniami. Pokochały one światło dzienne po wielkich latach milczenia dopiero w momencie, gdy ktoś odnalazł starą paczkę i osobiście przyniósł cenne, prywatne rodzinne wspomnienia z Gostynia do gruntownej, bezpiecznej cyfryzacji. To właśnie takie ciche, niesamowite znaleziska sprawiają, że zatrzymujemy się w pędzie, po czym z narastającym na karku drżeniem zaczynamy zastanawiać się, jakie to jeszcze monumentalne historie ukrywają się przed zniszczeniem na pajęczynowych strychach, wrzucone byle jak w tekturowych pudełkach po zimowych butach czy ułożone na zapomnianym dnie dawno niemodnych dębowych szaf... a co po nitce do kłębka tak głęboko powiązane jest w czasie z niesamowitą historią Bazyliki Najświętszej Maryi Panny Świętogórskiej. Jeśli kiedykolwiek natkniesz się i zauważysz, że ktokolwiek posiada pożółkłe zębem czasu, zepsute, a równie cenne stare nośniki połączone z tą właśnie organizacją – specjalistyczne, wnikliwe usługi takie jak te dostarczane przez EachMoment (https://www.eachmoment.pl) stanowczo potrafią pomóc w ich całkowitym i cudownym ocaleniu dla wielu przyszłych pokoleń na Ziemi.